سفيد و پر از چيزى شبيه به پشم و نبات آن از قبيل تخم و بياره و بر مجاور خود پيچيد و برگ آن ريزه مثلث يعنى سه برگ به هم پيوسته در يك ساق و گل آن كوچك زرد رنگ و ثمر آن در غلافى مثلث شكل و در هر غلافى سه دانه شبيه به دانه زعرور و مستعمل دانه آن . طبيعت آن : در دويّم گرم و خشك و با قوّت مسهله . افعال و خواص آن : آشاميدن چهار مثقال تا شش مثقال تخم نرم كوبيده آن با آب سرد مسهل بلغم خام و غليظ محترق و مرار سوداوى و بواسير را نافع آب سرد معين فعل آنست . فصل السين المهمله مع الواو سودانى به ضم سين و سكون واو و فتح دال مهمله و الف و كسر نون و يا لغت عربى است و جمع آن سودانيات آمده گويند صرد است و به فارسى داركو و داربر و سازج نيز و به شيرازى دارمك نامند . ماهيت آن : طايرى است دم آن طولانى و عريض به قدر يك كف دست و خوراك آن ملخ و حشرات و انگور و گوشت آن بدان سبب بدبو و بهترين آن سبز رنگ منقار بلند آنست كه به اشجار منقار خود را بزند و گود نمايد . طبيعت آن : گرم و خشك . افعال و خواص آن : بسيار مضر دماغ و صاحبان هزال است . سورنجان به ضم سين و سكون واو و كسر راى مهمله و سكون نون و فتح جيم و الف و نون به هندى بربرى و قسمى را پستهارمك نامند ماهيت آن : بيخى است شبيه به سير صحرايى صنوبرى شكل با اندك پهنى و سه نوع مىباشد يكى ظاهر و باطن آن هر دو سفيد و طعم آن شيرين و دويّم ظاهر و باطن آن هر دو زرد مايل به تيرگى و سرخى و سيّم ظاهر و باطن آن مايل به سياهى و ظاهر آن تيره‌تر و تلخ طعم و بهترين آن نوع اول باليده كرم ناخورده اندك صلب آنست كه بدبو نباشد و اين مستعمل در ادويه مأكوله و مشروبه داخل است و دو نوع ديگر با سميت خصوص سياه آن و مستعمل از خارج نه داخل است زيرا كه مهلك‌اند به خناق و برگ آن شبيه به برگ كراث و از آن قوىتر و ساق آن به قدر شبرى و گل آن زرد و به فارسى شنبليد نامند و شبيه به زنبق كوچكى و گل سياه آن سرخ و منبت آن كوهها و قوّت آن تا سى سال باقى مىماند . طبيعت آن : در سيّم گرم و در دويّم خشك و با رطوبت فضليه و به زعم بعضى سفيد آن در حرارت معتدل . افعال و خواص آن : مسهل اقسام بلغم از اعضاى بعيده و اقاصى بدن و با قوّت قابضه و مفتح سدد و جاذب اخلاط لزجه از عمق بدن خصوصاً از مفاصل و رافع يرقان و سپرز و با صبر جهت عرق النساء و نقرس مجرب و با زنجبيل و فلفل بغايت مبهى و جهت مفاصل بسيار مفيد و خوردن نيم درهم آن با زنجبيل و فودنج و زيره و همچنين با شير تازه دوشيده و فانيد تا سه روز بغايت محرك باه و ترياق جميع مفاصل است خصوصاً در اوقات ريزش نوازل و ضماد آن با زعفران و تخم مرغ در تسكين درد استخوان و تحليل اورام صلبه و با شراب جهت اوجاع مفاصل و با سركه و آب حى العالم نيز مجرب و حمول آن با روغن كهنه گوسفند و يا گاو جهت اسقاط دانه بواسير و تسكين درد آن مجرب و ذرور آن مجفف زخمهاى كهنه . مقدار شربت آن : مفرداً با زعفران يك درم و مركب با ادويه نيم درم تا نيم مثقال . بدل آن : در اوجاع مفاصل به وزن آن حنا و نصف وزن آن مقل . مضر معده مضرت بسيار و مورث مغص و مضعف معده و جگر ، مصلح آن كثيرا و شكر و زعفران و بايد كه در اوجاع مفاصل با هم وزن آن زنجبيل و فلفل كه معين و مقوى فعل آنند استعمال كرده شود و بوييدن گل آن مفتح سده دماغى و محلل رياح و درد سر بارد و رافع اذيت سميت سياه و سرخ آن اگر كسى خورده باشد قى فرمودن با شير گاو تازه دوشيده و خورانيدن فادزهرات است و حبوب و دوا و سفوفات و مطبوخات و معاجين سورنجان در قرابادين مذكور شد . سوس به ضم سين و سكون واو و سين مهمله به فارسى شيرازى مهك و بيخ آن را بيخ مهك و به اصفهانى مرو و به تركى شيرين بان و به هندى ( ملهتى و جيتهى مد ) « 1 » و مرتى نيز و به فرنگى گليسريزه نامند . ماهيت آن : اسم نباتى است كه در اكثر بلاد به هم مىرسد و نبات آن بر روى زمين پهن مىگردد و مىچسبد بر آن و قريب به ده ذرع دست را فرامىگيرد و به مكانى كه به هم رسيده به دشوارى از آن زايل مىگردد و غلظت آن از يك انگشت تا به قدر يك قبضه دست و زياده بر آن مىباشد و برگ آن شبيه به برگ مصطكى و گل آن ما بين حمرت و زرقت و اكثر زرد و بيخ آن بلند و پوست آن سياه رنگ و مغز آن زرد و دو قسم مىباشد شيرين و تلخ و مستعمل بيخ شيرين آنست و لهذا آن را عرق السوس مىنامند و مشهور است كه بايد پوست آن را مقشر نموده

--> ( 1 ) . ملهتى جيتهى مد : ب